Cumhuriyet 103. yılında: ilanına giden süreç

Cumhuriyet, 29 Ekim 1923’te ilan edilmesinin 103’üncü yılında. Gazi Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nde millî egemenlik, devlet yönetiminin temeli oldu. Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Anadolu’nun işgaliyle başlayan Millî Mücadele, bağımsızlığın kazanılması ve yeni bir devletin kurulmasıyla sonuçlandı. Mustafa Kemal Paşa’nın 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışıyla başlayan süreç; Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas Kongreleriyle ilerledi. Millî irade düşüncesi, “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” sözüyle ifade edildi.

Meclis ve yeni devletin temelleri

Türkiye Büyük Millet Meclisinin (TBMM) 23 Nisan 1920’de Ankara’da açılması, Millî Mücadele’nin Meclis tarafından yönetilmesini sağladı. 20 Ocak 1921’de kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu güvence altına aldı. 30 Ağustos 1922’deki Büyük Zafer’in ardından yönetim biçimini belirlemeye yönelik adımlar atıldı. TBMM, 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırdı. 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması’yla Türkiye’nin bağımsızlığı uluslararası alanda tanınırken, Ankara 13 Ekim 1923’te başkent ilan edildi.

29 Ekim’de Cumhuriyet ilan edildi

Ekim 1923’te yaşanan hükümet kurma krizi, yönetim sisteminin değiştirilmesini gündeme getirdi. Mustafa Kemal Paşa, 28 Ekim akşamı çalışma arkadaşlarına, “Yarın Cumhuriyet'i ilan edeceğiz.” dedi. Aynı gece İsmet Paşa’yla 1921 Anayasası’nda yapılacak değişiklikler üzerinde çalıştı. TBMM’de 29 Ekim 1923 Pazartesi günü görüşülen anayasa değişikliği, saat 20.30’da 158 milletvekilinin tamamının kabul oyuyla onaylandı. Anayasanın ilk maddesine “Türkiye Devletinin şekli hükümeti, Cumhuriyettir.” hükmü eklendi. Ardından yapılan seçimde Gazi Mustafa Kemal Paşa, 158 oyla Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı oldu. Atatürk, Meclis kürsüsündeki konuşmasını “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.” sözleriyle bitirdi. Karar, Mecliste alkış ve “Yaşasın Cumhuriyet” sesleriyle karşılandı; Ankara’da 101 pare top atışı yapıldı. Cumhuriyet’in ilanı ülkenin farklı bölgelerinde kutlandı ve Meclis hükümeti sisteminden parlamenter kabine sistemine geçişin yolu açıldı.

29 Ekim millî bayram oldu

Cumhuriyet’in ilan edildiği 29 Ekim 1923’te bu tarihin resmî bayram olmasını düzenleyen bir yasa yoktu. 1924’te çıkarılan kararnameyle ilan gününün özel program ve 101 pare top atışıyla kutlanması kararlaştırıldı. TBMM’nin 19 Nisan 1925’te kabul ettiği kanunla 29 Ekim millî bayram ilan edildi ve her yıl resmî törenlerle kutlanması yasal güvenceye kavuştu. İlanı izleyen yıllarda hukuk, eğitim, yönetim ve toplumsal yaşam alanlarındaki düzenlemelerle yeni devletin kurumları şekillendi. Cumhuriyet Bayramı, Türkiye’nin dört bir yanında tören ve etkinliklerle kutlanıyor.