Köşe Yazısı

120 yıl sonra kendini yeniden yaratan bir fikir: ARINMA

Han-hamamlar, saraylar, köşkler yerine bir fikir inşa edeceğiz. İnşa ettiğimiz bu fikir ise Türkiye’nin gelecek yüzyılını aydınlatacak...
Serdar Yüce
Serdar Yüce
5 dk Sesli Dinle

Tarih dediğimiz çizgi, dümdüz ilerlemiyor. Kırılımları, iniş ve çıkışları, keskin virajları, kopmaları vardır bu çizginin. Belki o gün hissedemezsiniz ancak geri dönüp baktığınızda, yani tarih dediğimiz şey oluştuğunda anlarsınız o iniş-çıkış ve kırılmaları…

İstanbul başta olmak üzere Osmanlı’nın önemli kentlerinde hanlar, yalılar, hamamlar, çeşmeler ve daha birçokları vardır ki, bunlarda devleti yönetenlerin ihtişamını, gücünü, servetini görürsünüz. Hala birçoğunun ismi korunuyor üstelik. Bilmem ne paşa yalısı, bilmem ne ağa köşkü diye… Tarih dediğimiz olgu, bunun aksi örneğini de vermiştir. 3-4 asır öncesinde kalıp fiziki olarak yenilenlerini ya da siyasete kurban edilip yıkılıp yok edilenlerini saymazsak, Osmanlı’da sadece bir dönem siyasetinin lüks, gösterişli eserleri yoktur. Bu da hiç şüphesiz İttihatçıların dönemidir. Sonrasında gelenlerin de benzer lükste eserleri olduğunu görünce ister mimar olun ister tarihçi, ister kent bilimci olun ister siyasetçi, başka bir soru canlanıyor zihninizde. Bu geleneği, bu şatafat zincirini İttihatçılar neden bozdular?

Devam ettiremezler miydi? Böyle gelmiş böyle gider diyemezler miydi? Devlet geleneğidir deyip salıveremezler miydi? Elbette öyle de yapabilirdiler ama üstlendikleri tarihsel sorumluluk onları aksini yapmaya itmişti bir kere ve buradan dönüş görünmez bir imkansızlıktaydı. Hoş, onlar da bu imkansızı mümkün kılmaya çalışmadılar, kafaları buradan çalışmıyordu çünkü.

292 sadrazam, yani bugünkü okumayla 292 dönem hükümet görmüş 600 yıllık bir imparatorluk, elbette birçok yozluk, adaletsizlik, tarihsel acı biriktirdi heybesinde. Osmanlı’nın çok köklü, devletlü aileleri dışında sultana bu kadar yakın, devlet yönetiminin en tepesinde yer almak bir hayal bile değildi. Devlet yöneticilerini, seçkin komutanları yetiştiren Enderun’dan çıkmış olmak da bu hayali kurmak için yeterli gelmezdi. Şansınızın yaver gitmesi, yani günün konjonktürüne uygun siyasi ittifaklar içinde yer almanız da gerekliydi. Kaldı ki bu şans da yine değişeceği kesin olan konjonktüre kadardı. Sonrası sabıklığınız, sonrası gözden düşmeniz ile sonuçlanırdı. Elbette devletin en tepesinde değişen durumlara göre gözden düşenler yeniden gözde oldu, tekrar sadrazamlığa kadar yükseldiler ama sayıca bir ağırlığı yoktur bu durumun. 

600 yıllık imparatorluğun “A Takımı”na ilişkin bölümü aşağı yukarı böyle ilerliyordu ki birden garip adamlar ortaya çıkıverdi. Öyle gariplerdi ki, bunların bakışları farklı, fes takışları farklı, yürüyüşleri farklı, siyaset yapma tarzları farklı, ekseriyetinin geldiği kültür öncüllerine göre farklı… Böyle gelmiş böyle giderci devlet yöneticilerinin anlamayacağı ölçüde sokaklı, meydanlı, dişe diş bir siyasi tarzdan bahsediyoruz. Bahsettim ya başta, üstlendikleri tarihsel sorumluluk onları saraylar, han-hamamlar kurmaya değil, kelle koltukta siyaset yapmaya ve vatanı savunmaya itmişti.

Tam da bu noktada Tevfik Çavdar Hoca’yı anmadan edemeyeceğim, “Talat Paşa: Bir Örgüt Ustasının Yaşamöyküsü” kitabını şiddetle tavsiye ederim. Bir Marksist aydının gözünden İttihat ve Terakki’ye, Hürriyet Devrimi’ne, Cumhuriyet’in kuruluş temellerine bakmanın nasıl ufuklar açabileceğini kitaba başlar başlamaz anlayacağınızı düşünüyorum. Kitap elimin altında olmadığı için mealen bir aktarım yapabileceğim ama Tevfik Hoca, İttihatçıların mücadelesi için “kendi devriminden korkan devrim” değerlendirmesini yapıyor. Haklılığını bir kenara koyuyorum, mücadeleciliklerine yaptığı atfı da elimde tutarak… 

***

Çürümüş bir yapıyı modernize ederek, tadilata sokarak ayakta tutabileceklerini düşünenlerden oluşuyordu İttihatçı kadrolar. Fikir buydu, kendi devrimlerinden korkmalarının özünde de bu yatıyordu. Ancak bu kadroların açtığı yol, cesaret ve akılla harmanlanarak genç Cumhuriyet’e kapı aralıyordu. 

Tarih dediğimiz çizgi dümdüz değildir demiştim başlarken. İttihatçıların omuzlarına yüklenen sorumluluk da bundan nasibini fazlasıyla almıştı. Onlar hanlar-hamamlar bırakamadılar ileriye, servet içinde de ölmediler. Ancak mücadelelerinden bir fikir, o fikirden bir Cumhuriyet doğdu. 

***

İttihat ve Terakki bir fikirdi elbette ama aynı zamanda bir örgüttü. Arazları olan, bu coğrafyada uygulanmış bir öncülü olmadığı için sorunlu ancak hedefleri olan bir örgüttü. Enver Paşa, Cemal Paşa, Bahaeddin Şakir, Canbulad, Doktor Nâzım, Halil Paşa, Mustafa Kemal Paşa, Nuri Bey, Kazım Paşa gibi çok sayıda eşsiz isim de yer asla bu örgütün ustası Talat Paşa’ydı. Yoksul bir ailenin çocuğu, 1908 Hürriyet Devrimi’ne kadar Edirne’de bir posta memuru olan Talat Paşa, diğer arkadaşları gibi asker ya da tıbbiye çıkışlı değildi. Ancak neredeyse tamamı asker, hekim ve aydınlardan oluşan ‘A Takımı’nın arasından örgüt ustalığı sayesinde sıyrılıp cemiyete bugünden okunan karakterini nakşetmesi, hiçbir koşulda rastlantı değildir. 

Peki bu nakışta neler yazıyordu? İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin tek asker kökenli olmayan ‘Paşa’sı Talat Bey, emekçi karakteri ve ahlakı itibarıyla örgütüne;

  • Zenginleşmeyi değil dayanışmayı, 

  • Soyluluğu değil halka ait olmayı, 

  • Yolsuzluğu değil yolsuzlukla mücadeleyi, 

  • Lüksü değil sıradanlığın güzelliğini yaydı. 

İttihatçıların bu başlıklara olan ekseri ön kabulü de kolay oluşmadı. Dışarıda kendilerien dayatılan lüks yaşamı reddetmek zorunda kalırken ikirciğe düşmemek zorundaydılar. Talat Paşa’nın bu husustaki dik duruşu İttihatçı kadrolara mihenk taşı oldu. Mehmet Reşat Han, kirada oturduğunu öğrendiği Sadrazamı Talat Paşa’ya “sadrazamına yaraşır köşk” hediye etmek istediğinde “Sultana uygun bir dille iletiniz, benim aylığım o köşke tutmam lazım gelen hizmetlilere bile yetmez” diyebilen Talat Paşa’nın olduğu örgütte kim hanlar-hamamlar yaptırabilirdi ki?

Yemeklerini sefer tasıyla yediği sadaret makamından çıkıp kirada oturduğu daireye giderken köşedeki fırından koltuğunun altına bir kara ekmek alıp giden, Enver Paşa ile gittikleri bir davette sofraya konan beyaz ekmeği görünce bu unu nereden bulduklarını sorgulayıp ev sahiplerinin masasını terk eden Talat Paşa’nın karşısında kim yolsuzluğa yeltenebilirdi ki?

İşte Cumhuriyet, hürriyet ve bağımsızlık fikrini olduğu kadar; ahlaklı siyaseti, yolsuzlukla mücadeleyi, zenginleşmek için değil halk için siyaset yapma idealini de bu hareketten miras alarak yükseldi. Hatta çok daha derin ufuklara, ilerilere taşımayı başardı. 

Bugün gelinen noktada siyaset, fon skandalından tutun da belediyelerle ilgili yolsuzluk iddialarına varana kadar kavruluyorsa -tıpkı İttihatçı kadrolar gelene kadar imparatorluğun içine düştüğü lüks ve yolsuzluk batağı gibi- neşteri tam o noktadan vurmanın vaktidir. 

Bugün Cumhuriyet’in kurucu partisinin sırtındaki tarihsel sorumluluk da 120 yıl öncesinden pek farklı değildir. Şartlar farklılaşsa dahi, o kırılma, o viraj aynı sertlikte. Osmanlı’nın altı asırlık arınmasının kolay olmadığı gibi, Türk siyasetinin, Cumhuriyet Halk Partisi’nin arınması da elbette kolay olmayacak. Eksikler, hatalar olur ama o ahlaki üstünlüğü kurabildiğiniz ve de sürdürebildiğiniz ölçüde başladığınız işi bitirirsiniz…

Han-hamamlar, saraylar, köşkler yerine bir fikir inşa edeceğiz. İnşa ettiğimiz bu fikir ise Türkiye’nin gelecek yüzyılını aydınlatacak.

Bu Yazıyı Paylaş