Bir Garip Orhan Veli: Hayatı şiir, şiiri hayat olan adam
Bir yer var, biliyorum;
Her şeyi söylemek mümkün;
Epeyce yaklaşmışım, duyuyorum;
Anlatamıyorum.
Orhan Veli Kanık
Onu anlatmak için dilimin ucuna kadar gelmiş yüzlerce duygu var. Şiirini, hayata bakışını, nüktedanlığını, insanın en sıradan hâlinde bulduğu o eşsiz güzelliği anlatmak için duygu yüklüyüm.
Mahalledeki bir ağaçtan bir vapur yolculuğuna, bir sokak kedisinden burjuvaziye, Süleyman Efendi’nin nasırından yelkene ve vapura; hayata değen önemli önemsiz ne varsa hepsinden bir şiir yaratabilen bir şairi anlatmak istiyorum. Az ve öz Türkçeyle söylenmiş birkaç kelimenin içine dünyalar sığdıran, kelime cimrisi ama anlam müsrifi Orhan Veli’yi…
Şiiri yüksek kürsülerden indirip sokağa çıkaran, süslü anlatımlara ihtiyaç duymadan insanın kalbine dokunmayı başaran adamı…
Ama bir taraftan da tam onun söylediği gibi hissettiklerimi anlatamam gibi geliyor çünkü ne söylesem eksik kalacak gibi hissediyorum.
Yine de deneyeceğim. Çünkü 14 Kasım tarihinde bir garip Orhan Veli’yi kaybettik ve o en azından yılın bu gününde anılmalı.
HAYATI ŞİİR, ŞİİRİ HAYAT OLAN ORHAN VELİ
Orhan Veli Kanık, 13 Nisan 1914’te İstanbul’un Beykoz ilçesine bağlı Yalıköy’de doğdu. Babası Mehmet Veli Kanık, dönemin önemli orkestra şeflerinden ve klarnetçilerinden biriydi; Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası’nın şefliğini de yaptı. Babasının görevi nedeniyle çocukluğu İstanbul ve Ankara arasında geçti.
Çocukluk yılları da pek kolay geçmedi. Beş yaşındayken bir yanık kazası geçirdi; dokuz yaşında kızamık, on yedi yaşında ise kızıl hastalığına yakalandı.Yaşamı boyunca mali sıkıntıları oldu.
Psikolojik olarak kesin bir hüküm veremesem de tüm bunların hayatı tiye almasında,nüktedanlığında etkili olduğunu düşünüyorum.
Ankara Erkek Lisesi’nde Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat’la tanıştı. Bu dostluk, Türk şiirinin yönünü değiştirecek bir edebiyat hareketinin başlangıcı oldu. 1941’de yayımlanan Garip kitabıyla ölçüye, uyağa, süslü söyleyişe ve şiirin kalıplara bağlı olması gerektiği düşüncesine karşı çıkarak şiirde adeta bir devrim yaptılar. O dönemin şartları ve şiir anlayışı göz önüne alındığında bu şekilde ortaya çıkmak, kendilerine verdikleri ad gibi çok garip bir davranıştı. Çünkü bu şiirin toplumda kabul görmesi imkânsız görünüyordu. Düşünsenize, şiirde ne şekilde bir kural var ne dilde bir kural var. Hiçbir kurala bağlı olmadan, üstelik sıradan insanları anlatarak şiir yazacaksınız ve bu şiir okunacak. O dönem için bu olacak şey değildi. Bu yüzden de bunlar Garipçilerdi. Şiiri gündelik konuşma diline, sokağa ve sıradan insanın hayatına yaklaştırdılar.
Zorluklar bununla da bitmedi. 1939’da, Melih Cevdet Anday’ın kullandığı otomobille Ankara yakınlarında, Çubuk Barajı civarında bir trafik kazası geçirdi. Kazanın ardından yaklaşık yirmi gün komada kaldığı aktarılır.
1949’da çıkarmaya başladığı Yaprak dergisini yaşatabilmek için paltosunu sattığı anlatılır. Derginin son sayısını yayımlayabilmek için de Abidin Dino’nun kendisine hediye ettiği bazı tabloları, Dino’nun izniyle sattı.
Bu ayrıntı, edebiyatı yalnızca yazdığı şiirlerle değil, hayatındaki maddi fedakârlıklarla da sürdürmeye çalıştığını gösterir. Ancak olayların ayrıntıları farklı kaynaklarda değişebildiğinden, bunları kesin tarih ve tutarlarla genişletmeden aktarmak daha sağlıklıdır.
Nâzım Hikmet’in özgürlüğü için yürütülen çalışmalara da destek verdi. 1950’de Ankara’da, belediyenin açtığı bir çukura düştü ve başından yaralandı. Bu olaydan sonra İstanbul’a döndü. 10 Kasım 1950’de fenalaşarak hastaneye kaldırıldı. İlk anda alkol zehirlenmesi sanılan rahatsızlığının beyin kanaması olduğu anlaşıldı. Orhan Veli, 14 Kasım 1950’de, henüz 36 yaşındayken hayatını kaybetti.
Dolayısıyla ölüm nedeni Ankara’daki çukura düşmesi değil, birkaç gün sonra geçirdiği beyin kanamasıdır. Çukura düşme olayı ise ölümünden önce yaşadığı ve başından yaralanmasına yol açan ayrı bir olaydır.
Kısacık ömrüne geniş bir şiir dünyası sığdırdı. Yoksullukla mücadele ederken bile mizahından, yaşama sevincinden ve hayal gücünden vazgeçmedi; bir yandan dergisini çıkarabilmek için paltosunu satıyor, diğer yandan gökyüzünü boyadı…
İSTANBUL'UN, AŞKIN, İRONİNİN VE SIRADAN İNSANLARIN ŞAİRİ
İstanbul Sevgisi
Bir Şehri Dinlemekİstanbul’u Dinliyorum
“İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı;
Önce hafiften bir rüzgâr esiyor;
Yavaş yavaş sallanıyor
Yapraklar, ağaçlarda;
Uzaklarda, çok uzaklarda,
Sucuların hiç durmayan çıngırakları;
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı.”
Orhan Veli İstanbul’u dinlerken tarihî yapılar ya da büyük olaylar yerine hayatın içinden küçük ayrıntıları yakalıyor; şehrin seslerini, rüzgârını, sokaklarını, insanlarını şiirine taşıyor. Şiir o kadar canlı ki adeta kadının suya değen ayaklarını okurken hissediyoruz ve ayaklarımız ıslanıyor. Sokak satıcısının çıngırağını, ağaçların hışırtısını hepsini yaşayan, nefes alan, kendine özgü bir şehir olarak veriyor. Okurken biz de bir vapura binme, o sokaklarda yürüme ve kadının yanına oturup ayaklarımızı suya uzatma duygusunu yaşıyoruz. İşte şiirde gerçeklik, işte yaşayan şiirin en güzel örneği.
ORHAN VELİ'DE AŞK: SÖYLENMEDEN SÖYLENEN
Onun aşk şiirlerinde öyle büyük yeminler, gösterişli sözler yok. Günlük konuşma dilinin içinde, son anda kurşun gibi atılan bir cümleyle insanı darmadağın eden bir şiir anlayışı var.
“Bekliyorum,
Öyle bir havada gel ki, vazgeçmek mümkün olmasın!”
Şimdi bu şiiri böylesine güçlendiren ,söz bombasına dönüştüren nedir diye sorsanız kimse tam bir açıklama yapamaz. Ama beklemenin ağırlığı da orada, vazgeçememek de orada, hangi havada gelirse gelsin aşık için fark etmeyeceği de orada.
Anlatamıyorum
“Bir yer var, biliyorum;
Her şeyi söylemek mümkün;
Epeyce yaklaşmışım, duyuyorum;
Anlatamıyorum.”
Anlatılmayan, dile gelemeyen aşklar için yazılmış bu şiirde o mütereddit ruh hâli, yoğun duygular ama onların anlatılamaması öyle güzel verilmiş ki insan okurken anlatamamanın anlatmaktan çok daha üstün olduğunu düşünüyor.
Aşkı göklere çıkarmadan, gündelik hayatın içine yerleştiriyor. Bu nedenle şiirlerinde okur, kendi duygularından izler bulabiliyor.
Fakat aşkı anlatırken köşeye sıkışan, çaresizce dilin tüm imkânlarını tüketen şair; yaşamın tuhaflıklarına bakarken oldukça konuşkan ve mizah doludur. Şiirlerinde toplumsal ironiyi öyle nüktedan bir şekilde anlatır ki övüyor mu yeriyor mu anlamak için onun kadar olmasa da biraz zekâ gerekir.
ORHAN VELİ'DE TOPLUMSAL İRONİ: BEDAVA YAŞIYORUZ, BEDAVA!
Bedava Yaşıyoruz, Bedava
“Bedava yaşıyoruz, bedava;
Hava bedava, bulut bedava;
Dere tepe bedava;
Yağmur çamur bedava;
Otomobillerin dışı,
Sinemaların kapısı,
Camekânlar bedava…”
Şiir ilk bakışta neşeli görünse de ilerledikçe “bedava” olanla insanların ulaşamadığı imkânlar arasındaki fark belirginleşiyor. Hava, bulut ve yağmur bedava; fakat otomobillerin içi, sinemaların içi ve mağazalardaki ürünler değil.
Yoksulluğu ve eşitsizliği bir şakayla görünür kılıyor. Sıradan insanın, geçim derdinin ve küçük mutlulukların şiirde de yer alabileceğini gösteriyor.
İşte yoksulluğu en çıplak haliyle anlattığı şiiri:
“Cep delik, cepken delik,
Kol delik, mintan delik,
Yen delik, kaftan delik,
Kevgir misin be kardeşlik!”
Burada her şey “delik” kelimesinin tekrarında saklı. Yoksulluk, cep, cepken, kol, mintan, yen, kaftan sözcükleriyle soyut bir kavram olmaktan çıkıp gözle görülür bir hâle geliyor. Üst üste gelen “delik”ler, fakirliğin bir yerden değil, her yerden sızdığını söylüyor.
Son dizede ise bütün şiir bir anda tersine dönüyor. Kevgir, delik delik olmuş, su süzmeye yarayan mutfak gerecidir. Şair yoksul adama “Kevgir misin be kardeşlik!” diye seslenince, adamın üstü başı bir kevgire benzetiliyor. Yani insanlık deliklerden süzülür hâle gelmiş.
Orhan Veli “kardeşlik” kelimesini bilinçli bir şekilde kullanarak bu olaylara ve durumlara tepeden bakmayıp ders vermeyip “kardeşlik” diye seslenerek yoksulluğu kendi hizasına çekiyor. Sokak dilinin o samimi, şakacı, omuz omuza hitabıyla fakirliği bir utanç olmaktan çıkarıp toplumun ortak derdi hâline getiriyor. Şiiri okurken bir taraftan gülüyor, bir taraftan da deliklerin arkasındaki gariban yaşamı izliyoruz. Böylece şair yoksulluğu ajite ederek değil, Nasreddin Hoca misali güldürürken içimizi acıtarak anlatıyor ki bu çok daha etkili.
Aslında bu şiir, onun bütün nüktedanlığının da özetidir. Nükteyi süs olsun diye kullanmazdı. Onu en zekice şekilde, tam da beklemediğimiz yerde kullanırdı. Edebiyatta buna terdit denir, yani beklenmezlik sanatı. Okur şiirin bir yere gideceğini sanırken o, son anda yönü değiştirir ve bizi hem güldürür hem düşündürür. “Bedava Yaşıyoruz, Bedava”da da yaptığı tam olarak budur.
Bizi neşeli bir sayışmayla başlatır, sonra bir anda hayatın bedava olmayan yüzüyle baş başa bırakır.
ABSÜRTLÜĞÜ YAŞAMLA UYUMLAYAN ŞAİR
Orhan Veli, absürtlüğü yaşamla uyumlayan şairdir. Onun şiirinde gökyüzünü boyamak, denizi dikmek, bir vapura binip İstanbul’u dinlemek kadar normaldir. Çünkü hayatın kendisi zaten biraz absürttür; o bunu saklamaz, tam tersine şiirin tam ortasına koyar ve bize gülümseterek kabul ettirir.
Mizahı, şiirinin belirgin özelliklerinden biri. Dünyaya hafifçe yana kayarak bakıyor, sıradanlığın içinden beklenmedik bir güzellik çıkarıyor. Absürt olanı yadırgamıyor, onu gündelik hayatın içine öyle doğal bir şekilde yerleştiriyor ki okur, bir süre sonra bu uyuma kendisi de inanmaya başlıyor.
Dalgacı Mahmut
“İşim gücüm budur benim,
Gökyüzünü boyarım her sabah.
Hepiniz uykudayken.
Uyanır bakarsınız ki mavi.Deniz yırtılır kimi zaman,
Bilmezsiniz kim diker;
Ben dikerim.Dalga geçerim kimi zaman da,
O da benim vazifem;
Bir baş düşünürüm başımda,
Bir mide düşünürüm midemde,
Bir ayak düşünürüm ayağımda,
Ne haltedeceğimi bilemem.”
“Dalgacı Mahmut”ta gökyüzünü boyayan, denizi diken ve dünyayı hayal gücüyle onaran bir şair görüyoruz. Şiirin sonunda ise bütün bu büyük işlerin arasında kendi hâlini bilemeyen insana dönüyoruz. İşte o terdit sanatımı burada da görüyoruz. Gökyüzünü boyayacak kadar büyük bir şairken, bir anda “Ne halt edeceğimi bilemem” diyen sıradan bir insana dönüşüyor.
Sere Serpe
“Uzanıp yatıvermiş, sere serpe;
Entarisi sıyrılmış hafiften;
Kolunu kaldırmış, koltuğu görünüyor;
Bir eliyle de göğsünü tutmuş.İçinde kötülüğü yok, biliyorum;
Yok, benim de yok ama…
Olmaz ki!
Böyle de yatılmaz ki!”
“Sere Serpe” şiirinde ise adeta bir kadın tablosu çiziyor. Okurlar olarak üstü başı açılmış bir kadını tam görüyorken yine muzip üslubuyla, terdit sanatının tüm imkânlarını kullanarak ciddi bir gözlemle başladığı şiirini toplumsal beklentiyle bitiriyor.
Cımbızlı Şiir
“Ne atom bombası,
Ne Londra Konferansı;
Bir elinde cımbız,
Bir elinde ayna;
Umurunda mı dünya!”
“Umurunda mı Dünya” şiirinde ise dünyanın büyük meseleleri ile aynasının karşısında kendi güzelliğiyle meşgul olan insanı karşılaştırıyor. Toplum sorunlarıyla ilgilenmeyen bencil insan başka nasıl anlatılabilirdi ki?
GARİP AMA ÇAPKIN ORHAN VELİ
Hayata bu kadar neşeyle bakan bir adam, gönül işlerinde de aynı neşe ve nüktedanlığını devam ettirdi.
Dedikodu
“Kim söylemiş beni
Süheyla’ya vurulmuşum diye?
Kim görmüş ama kim,
Eleni’yi öptüğümü,
Yüksek kaldırımda, güpegündüz?
Melâhat’i almışım da sonra
Alemdar’a gitmişim, öyle mi?
Onu da, güya, Yemişçi’ye
Anlatmışım, öyle mi?”
Şiirde hakkında söylenenleri ve kendisine yakıştırılan gönül maceralarını eğlenceli bir dille anlatıyor. Kendisiyle dalga geçmekten çekinmediği için karşımızda ciddi bir âşıktan çok, başına gelenleri gülümseyerek anlatan Karacaoğlanvâri bir çapkın görüyoruz.
HAYATA BAKMAYI ÖĞRETEN ADAM
Şiirin yalnızca büyük duygulardan ve büyük kelimelerden ibaret olmadığını gösterdi. Bir sokak kedisi, bir vapur yolculuğu ya da bir adamın nasırı bile onun dizelerinde anlam kazanabildi.
Hayatı eksikleriyle, komik taraflarıyla, haksızlıklarıyla ve güzellikleriyle birlikte ele aldı. Dünyanın derdini düşünürken gökyüzünü boyamaktan da vazgeçmedi. Şiirin uzaklarda değil, yaşadığımız hayatın içinde olduğunu gösterdi.
Benim için Türkçenin en sahici ve en etkileyici şairlerinden biri.
Şöhreti, parayı, kavgayı değil; bir vapur sesini, bir kadın gülüşünü, bir sokağın serinliğini sevdi. Ölümü de şiirindeki gibi oldu. Ağır bir veda değil, ince bir gülümsemeyle yapılan hafif bir ayrılık.
Onu anarken içimde hüzünle karışık garip bir ferahlık var. Kirlenmekten en çok korkanlardandı; şimdi bütün kirlerinden arınmış, bütün hırslarını geride bırakmış bir iyiliğe yürüyor sanki. Ardından ağlamak değil, onun gibi gülümseyerek bakmak yakışıyor ona.
Vedayı da ona bırakmak en doğrusu. Orhan Veli ölümü bile bir sitemle değil, bir teselliyle anlatıyor:
“Ölürüz diye mi üzülüyoruz?
Ne ettik, ne gördük şu fani dünyada
Kötülükten gayri?Ölünce kirlerimizden temizlenir,
Ölünce biz de iyi adam oluruz;
Şöhretmiş, kadınmış, para hırsıymış,
Hepsini unuturuz.”
Ruhu şâd olsun.
