Köşe Yazısı

İstanbul'da Kiracıların Kentsel Dönüşüm Çilesi

Ülkü Şahin Kaykı
Ülkü Şahin Kaykı
5 dk Sesli Dinle

Bugün sizlere Memduh Şevket Esendal’ın Ayaşlı ile Kiracıları romanından mülhem, İstanbullu ve kiracılarını yazacağım.


Elbette İstanbullu’nun kiracıları, Memduh Şevket Esendal’ın kahramanları kadar şanslı değil. Çünkü birincisi ve en önemlisi, onların yazarı Memduh Şevket Esendal, İstanbullularınki ise naçizane ben. İkincisi ise İstanbullu için kiralık ev bulmak, kentsel dönüşüm hikayesinden sonra Esendal’ın romanındaki dönemin kiracıları kadar kolay değil.
Kentsel dönüşümün şantiye alanına çevirdiği İstanbul’da mesele yalnızca ev bulmak da değil .
Hadi tüm yaşam zorluklarına, ekonomik koşullara rağmen diyelim  ki bir ev buldunuz.
Hatta bulduğunuz evin kirasını da karşılayabildiniz.


Artık bunlar da yetmiyor. Bir de o evde huzurla oturabilmek meselesi var.
Yarın bir gün kapınız çalınıp “Bu bina dönüşüm nedeniyle yıkılacak, çıkmak zorundasınız!” denilmesi, yeniden ev aramak, yeniden taşınmak ve bütün hayatınızı yeniden düzenlemek zorunda kalmak var.


Kentsel dönüşümün gerekliliği elbette tartışılmaz. Deprem gerçeğiyle yaşayan İstanbul’un güvenli yapılara kavuşması hepimizin ortak ihtiyacı. Ancak mevcut uygulamalarda, bir binanın geleceğini etkileyen süreçlerin yeterince öngörülebilir ve güven verici olmaması, kiracılar açısından ayrı bir mağduriyet yaratıyor.


Tek bir kişinin şikâyetiyle binanın yıkım sürecinin gündeme gelebilmesi ve kiracıların bu süreçte kendilerini güvencesiz hissetmeleri, zaten talebi karşılamaktan uzak olan kiralık konut piyasasını daha da zorlayabiliyor. İnsanlar yalnızca ev bulmak için değil, buldukları evde ne kadar kalabileceklerini bilmek için de mücadele ediyor.

Aslında İstanbul’da ev meselesi her dönemde sorun olmuş. Nitekim bu konuda geçtiğimiz ekim ayında Ömer Obuz’un “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kiracılar” adlı tarihi araştırması da bulunuyor.

Obuz, bu çalışmasında ev sahibiyle kiracı arasındaki ilişkinin bugünün meselesi olmadığını, İstanbul’un değişen konut düzeni içinde tarihsel bir geçmişe sahip olduğunu ortaya koyuyor. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte İstanbul’un evleri, mahalleleri ve sakinleri değişse de ev sahibiyle kiracının karşı karşıya geldiği sorunlar farklı biçimlerde varlığını sürdürüyor.


Bugün ise bu tarihsel meselenin üzerine çok ağır bir ekonomik kriz de eklenmiş durumda.
Bir tarafta mülkünün değerini ve kira gelirini artırmaya çalışan ev sahipleri, diğer tarafta ise tüm maaşını ev kirasına vermek zorunda kalan kiracılar var. Ortada matematikle açıklanamayacak, basit hesaplarla çözülemeyecek kadar ağır ekonomik koşullar bulunuyor. Bu durum da ister istemez taraflar arasında anlaşmazlıklara yol açıyor.

İstanbul’da binalar yıkılıyor, yerlerine daha modern ve değerli yapılar yükseliyor. Ancak dönüşümün bedelini her zaman yalnızca mülk sahipleri ödemiyor. 
Yıllardır aynı mahallede yaşayan, komşuluk ilişkileri kurmuş, hayatını o semte göre şekillendirmiş kiracılar da evlerinden ayrılıyor ve dönüşüm sonrasında yükselen konut fiyatları ,kiraları nedeniyle eski mahallelerine geri dönmesini çoğu zaman dönemiyorlar.

Bir başka sorun da konut piyasasındaki fırsatçılık. Piyasa koşullarını gerekçe göstererek kira bedellerini gerçekçi olmayan seviyelere taşıyan, kiracının çaresizliğini bir pazarlık avantajına dönüştüren mülk sahipleri, zaten ağırlaşmış olan barınma sorununu daha da derinleştiriyor.


Öyle bir dönemden geçiyoruz ki bazı ev sahipleri, daha az kira ödediği için eski kiracısından kurtulmanın türlü yollarını arıyor. Üstelik bu konuda bana yazan, yaşadıklarını anlatan kiracıların hikâyeleri gerçekten inanılır gibi değil. 


Daha yüksek kira ödeyecek yeni bir kiracı bulabilmek için elektriği, suyu, doğal gazı kesilenler mi dersiniz; yedek anahtarla evine girilip eşyalarına zarar verilenler mi… Anlatılanlar, meselenin artık kira anlaşmazlığının çok ötesine geçtiğini gösteriyor. Ortada ne yasa tanıyan var ne hak hukuk gözeten. Sanki orman kanunları geçerli. Gözünü para hırsı bürümüş bazı ev sahipleri, yıllardır aynı evde oturan, kirasını düzenli ödeyen eski kiracılarına adeta kurtulunması gereken bir yük, hatta bir hastalık muamelesi yapıyor. Oysa hiçbir ekonomik gerekçe, bir insanın evinde huzur içinde yaşama hakkını elinden almayı meşru kılamaz.


Ancak diğer yandan mevcut ekonomik koşullarda ev sahibi açısından bakınca da o kadar girift bir durum ki ev sahibi, mülkü üzerindeki tasarruf hakkını kullanmakta zorlandığını düşünürken kiracı da barınma güvencesini kaybetmiş.


Bu sarmal yatırım kararlarını da etkiliyor. Parasını konuta yatırıp kiraya vermeyi düşünen insanlar, karşılaşabilecekleri hukuki ve ekonomik belirsizlikleri hesaba katarak bu kararlarından vazgeçebiliyor. Konutun kiraya verilmek yerine satılması veya boş tutulması gibi tercihler, kiralık konut arzını daraltabilecek bir etki yaratıyor. Arzın azalması da zaten yüksek olan kiralar üzerinde daha da baskı yaratıyor.


Böylece ortaya herkesin kaybettiği bir düzen çıkıyor. Ev sahibi kiracıyı, kiracı ev sahibini sorun olarak görüyor. Oysa mesele yalnızca iki tarafın anlaşmazlığı değil; mülkiyet hakkını, barınma hakkını ve hukuki güvenliği aynı anda koruyabilen bir sistemin kurulup kurulamadığı.

Bu konuda devlete çok büyük sorumluluk düşüyor. Ev sahibinin hakkını korurken kiracıyı da sahipsiz bırakmayan, iki tarafın da güven duyabileceği adil ve sürdürülebilir bir düzen kurulması gerekiyor. Kira artışlarından tahliye süreçlerine, kentsel dönüşümden kiralık konut arzına kadar bütün bu meselelerde devletin hem düzenleyici hem de denetleyici bir rol üstlenmesi şart. Ev sahibi de kiracı da hakkını nerede ve nasıl arayacağını bilmeli, hukukun kendisini koruyacağına güvenmeli. Çünkü bugün İstanbul’da yaşanan sorun, ev sahibiyle kiracı arasındaki bir anlaşmazlık gibi görünse de çoktan büyük bir toplumsal mesele hâline gelmiş durumda. Gün geçmiyor ki ev sahibi-kiracı kavgası, hatta ev sahibinin kiracısını, kiracının ev sahibini öldürdüğü haberlerle karşılaşmayalım.
Halbuki hani insan eşref-i mahluktu?
Hani aslolan insanı yaşatmaktı?

Şehirler yeniden inşa edilebilir, yıkılan binaların yerine yenileri yapılabilir. 
Ama ya insanın gönlü kırılmış, yıllardır yaşadığı mahallesinden evinden koparılmış,çatısız kalmakla imtihan edilmiş ,onuru incitilmiş insanların duygu dünyası nasıl onarılır?
Onu yeniden inşa etmek o kadar kolay mı?
Kentsel dönüşümle binaları yenilerken insanların hayatlarını, huzurunu ve barınma hakkını da korumak gerektiğini unutmamak gerekiyor. 

Hazır şehirlerin yeniden inşâsından söz etmişken ve ölüm yıl dönümüyken Faruk Nafiz Çamlıbel’in dizeleriyle bitireyim yazımı:

“Evler, köyler olur hâk ile yeksan;
Viran yeri, birkaç yıla varmaz onarırlar.
Şu gönül mülkü, harap olmayagörsün
Tamire yetişmez onu dünyada asırlar!”

Bu Yazıyı Paylaş